درسنامه آموزشی زیست شناسی (3) کلاس دوازدهم علوم تجربی
فصل دوم- گفتار 1: رونویسی
تصویر بالا دو گویچه قرمز را نشان میدهد. گویچهٔ سمت راست مربوط به شخصی است که دچار نوعی بیماری ارثی به نام کمخونی داسی شکل است. علت این بیماری نوعی تغییر ژنی است که باعث میشود پروتئین هموگلوبین حاصل از آن دچار تغییر شود که نتیجه آن تغییر شکل گویچه قرمز از حالت گرد به داسی شکل است. این تغییر ژنی، بسیار جزئی است و در آن تنها یک جفت از صدها جفت نوکلئوتید دنا در افراد بیمار تغییر یافته است. همچنین این بیماری به نوعی، رابطهٔ بین ژن و پروتئین را نشان میدهد. بهنظر شما اطلاعات ژنها چگونه در این یاختهها مورد استفاده قرار میگیرد؟ آیا این اطلاعات در سایر یاختهها نیز وجود دارد؟چرا بعضی ژنها مانند ژن سازنده هموگلوبین فقط در گویچههای قرمز بروز میکنند و مثلاًً در یاختههای بافت پوششی پوست بروز نمیکنند؟ این موارد نمونهٔ پرسشهایی هستند که در این فصل به آنها پاسخ داده میشود.
در فصل گذشته دیدید که واحد سازندهٔ مولکول دنا، نوکلئوتید است ولی پلیپپتیدها از آمینواسید تشکیل شدهاند. چون دستورالعمل ساخت پلیپپتیدها در مولکول دنا قرار دارد، پس باید بین نوکلئوتیدهای ژن و آمینواسیدهای پلیپپتید، ارتباطی وجود داشته باشد.
دنا چگونه نوع آمینواسیدهای پلیپپتید را تعیین میکند؟
آموختید که در مولکول دنا، 4 نوع نوکلئوتید وجود دارد که فقط در نوع بازهای آلی تفاوت دارند. درحالی که پلیپپتیدها از 20 نوع آمینواسید تشکیل شدهاند. پس از پژوهشهایی مشخص شد که هر توالی 3تایی از نوکلئوتیدهای دنا، بیانگر نوعی آمینواسید است. با 4 نوع نوکلئوتید بهکار رفته در دنا، 64 توالی 3 نوکلئوتیدی مختلف ایجاد میشود که میتوانند رمز ساخت پلیپپتیدهایی با 20 نوع آمینواسید را داشته باشند؛ به هر یک از این توالیهای سه نوکلئوتیدی در دنا رمز میگویند.
نقش مولکول رنا به عنوان میانجی
میدانید که پلیپپتیدها براساس اطلاعات دنا و توسط رِناتَنها در سیتوپلاسم ساخته میشوند. در یاختههای دارای هسته، چون رِناتَنها درون هسته حضور ندارند، فرایند ساخت پلیپپتید در آن انجام نمیشود. با توجه به اینکه اطلاعات دنا برای ساخت پلیپپتید ضروری است و دنا هم از هسته خارج نمیشود، این سؤال پیش میآید که دستورات ساخت پلیپپتید چگونه به بیرون هسته منتقل میشود؟
پاسخ در مولکول رنا است. همانطور که دیدید انواعی از رنا در یاخته وجود دارند که در پروتئینسازی نقش دارند. این رناها از روی مولکول دنا ساخته میشوند. به ساخته شدن مولکول رنا از روی بخشی از یک رشته دنا، رونویسی گفته میشود (شکل 1).
اساس رونویسی شبیه همانندسازی است. در این فرایند نیز با توجه به نوکلئوتیدهای رشته دنا، نوکلئوتیدهای مکمل در زنجیره رنا قرار میگیرد و به هم متصل میشوند. برخلاف همانندسازی که در هر چرخهٔ یاختهای یک بار انجام میشود، رونویسی یک ژن میتواند در هر چرخه بارها انجام شود و چندین رشته رنا ساخته شود. آیا میتوانید تفاوتهای دیگری برای این دو فرایند بیان کنید؟
آنزیمهای ویژهای رونویسی را تسهیل میکنند
در یاخته انواعی از رنا ساخته میشود. عمل رونویسی از دنا به کمک آنزیمها انجام میشود. این آنزیمها را، تحت عنوان کلی رِنابسپاراز نامگذاری میکنند.
در پروکاریوتها یک نوع رنابسپاراز وظیفهٔ ساخت انواع رنا را بر عهده دارد. در یوکاریوتها، انواعی از رنابسپاراز، ساخت رناهای مختلف را انجام میدهند؛ مثلاً رنای پیک توسط رنابسپاراز 2، رنای ناقل توسط رنابسپاراز 3 و رنای رِناتَنی توسط رنابسپاراز 1 ساخته میشود.
مراحل رونویسی
رونویسی فرایندی پیوسته است ولی برای سادگی موضوع، آن را به سه مرحلهٔ آغاز، طویل شدن و پایان تقسیم میکنند. در این مراحل، آنزیم رنابسپاراز، عمل رونویسی را از بخشی از یک رشته دنا انجام میدهد.
مرحله آغاز: در این مرحله، رنابسپاراز به مولکول دنا متصل میشود و دو رشتهٔ آن را از هم باز میکند. به نظر شما برای باز شدن دو رشته کدام پیوندها در این ناحیه شکسته میشوند؟ برای اینکه رونویسی ژن از محل صحیح خود شروع شود توالیهای نوکلئوتیدی ویژهای در دنا وجود دارد که رنابسپاراز آن را شناسایی میکند. به این توالیها، راهانداز گفته میشود. راهانداز موجب میشود رنابسپاراز اولین نوکلئوتید مناسب را بهطور دقیق پیدا و رونویسی را از آنجا آغاز کند. در این حالت بخش کوچکی از مولکول دنا باز و زنجیره کوتاهی از رنا ساخته میشود (شکل 2 - الف). نحوۀ عمل رنابسپاراز به این صورت است که آنزیم با توجه به نوع نوکلئوتید رشته الگوی دنا، نوکلئوتید مکمل را در برابر آن قرار میدهد و سپس این نوکلئوتید را به نوکلئوتید قبلی رشته رنا متصل میکند. در رونویسی، نوکلئوتید یوراسیلدار رنا بهعنوان مکمل در برابر نوکلئوتید آدنیندار دنا قرار میگیرد.
مرحله طویل شدن: در این مرحله رنابسپاراز ساخت رنا را ادامه میدهد که در نتیجهٔ آن، رنا طویل میشود. همچنان که مولکول رنابسپاراز به پیش میرود، دو رشته دنا در جلوی آن باز و در چندین نوکلئوتید عقبتر، رنا از دنا جدا میشود و دو رشتهٔ دنا مجدداً به هم میپیوندند (شکل 2 - ب).
مرحله پایان: در دنا توالیهای ویژهای وجود دارد که موجب پایان رونویسی توسط آنزیم رنابسپاراز میشوند. در این محلها، آنزیم از مولکول دنا و رنای تازه ساخت جدا و دو رشتهٔ دنا به هم متصل میشوند (شکل 2 - پ).
فقط یکی از دو رشتهٔ دنا در هر ژن رونویسی میشود
همانطور که گفته شد، ژن بخشی از مولکول دنای دو رشتهای است ولی رونویسی از روی هردو رشته یک ژن انجام نمیشود. بهنظر شما اگر از روی دو رشتهٔ یک ژن رونویسی انجام میشد، محصولات این دو رشتهٔ مکمل نسبت به هم چگونه میشدند؟ مسلماً رنا و پلیپپتید ساخته شده از روی دو رشتهٔ مکمل دنا بسیار متفاوت میشدند. بنابراین برای هر ژن خاص، یکی از دو رشته رونویسی میشود. به بخشی از رشته دنا که مکمل رشته رنای رونویسی شده است رشته الگو میگویند (شکل 2 - الف). به رشته مکمل همین بخش در مولکول دنا، رشتۀ رمزگذار گفته میشود، زیرا توالی نوکلئوتیدی آن شبیه رشته رنایی است که از روی رشته الگوی آن ساخته میشود. بهنظر شما رشته رنا با رشته رمزگذار چه تفاوتهایی میتواند داشته باشد؟ پاسخ در نوکلئوتیدهای مورد استفاده است؛ مثلاًً بهجای نوکلئوتید تیمیندار در دنا، نوکلئوتید یوراسیلدار در رنا قرار دارد.
رشتهٔ مورد رونویسی یک ژن ممکن است با رشته مورد رونویسی ژنهای دیگر یکسان یا متفاوت باشد (شکل 3).
رناهای ساخته شده دچار تغییر میشوند
در چند دهه گذشته، پژوهشگران دریافتند که در یاختههای یوکاریوتی، رنای ساخته شده در رونویسی با رنایی که در سیتوپلاسم وجود دارد تفاوتهایی دارد. بعدها مشخص شد که این مولکولها برای انجام کارهای خود دستخوش تغییراتی میشوند.
تغییرات رنای پیک
رنای پیک ممکن است دستخوش تغییراتی در حین رونویسی و یا پس از آن شود. یکی از این تغییرات حذف بخشهایی از مولکول رنای پیک است. در بعضی ژنها، توالیهای معینی از رنای ساخته شده، جدا و حذف میشود و سایر بخشها به هم متصل میشوند و یک رنای پیک یکپارچه میسازند. به این فرایند پیرایش گفته میشود (شکل 4).
این فرایند هنگامی آشکار شد که دانشمندان یک رنای پیک درون سیتوپلاسم را با رشتهٔ الگوی ژن آن در دنا مجاورت دادند. آنها دریافتند که بخشهایی از دنای الگو با رنای رونویسی شده، دو رشته مکمل را تشکیل میدهند ولی بخشهایی نیز فاقد مکمل باقی میمانند. این بخشها بهصورت حلقههایی بیرون از مولکول دو رشتهای قرار میگیرند. به این نواحی که درمولکول دنا وجود دارد ولی رونوشت آن در رنای پیک سیتوپلاسمی حذف شده میانه (اینترون) میگویند. به سایر بخشهای مولکول دنا، که رونوشت آنها حذف نمیشوند بیانه (اگزون) گفته میشود (شکل 5). در واقع رنای رونویسی شده از رشته الگو، در ابتدا دارای رونوشتهای میانهٔ دنا است. به این رنا، رنای نابالغ یا اولیه گفته میشود. با حذف این رونوشتها از رنای اولیه و پیوستن بخشهای باقی مانده به هم، رنای بالغ ساخته میشود.
شدت و میزان رونویسی
بهطور کلی میزان رونویسی یک ژن به مقدار نیاز یاخته به فراوردههای آن بستگی دارد. بعضی ژنها، مانند ژنهای سازنده رنای رِناتَنی در یاختههای تازه تقسیم شده بسیار فعالاند؛ زیرا باید تعداد زیادی از این نوع رِنا را بسازند. در این نوع ژنها، همزمان تعداد زیادی رنابسپاراز از ژن رونویسی میکنند. به این دلیل که در هر زمان، رنابسپارازها در مراحل مختلفی از رونویسی هستند، در زیر میکروسکوپ الکترونی، اندازه رناهای ساخته شده متفاوت دیده میشود. در این تصاویر رناها از اندازۀ کوتاه به بلند دیده میشود (شکل 6). با توجه به شکل آیا میتوانید جهت رونویسی هر ژن را مشخص کنید؟
اندازۀ میانهها ممکن است بخش عمدهای از رنای اولیه را تشکیل دهد که در رنای بالغ حذف میشود. با توجه به اینکه یاخته برای رونویسی میانهها انرژی زیادی صرف میکند، این سؤال پیش میآید که نقش زیستی این اجزا در یاخته چیست؟
به نظر میرسد یکی از نقشهای میانه، تنظیم رونویسی و در نتیجه تعداد رونوشتها است. با افزایش تعداد و اندازه میانهها، رونویسی از ژنها بیشتر طول میکشد و در نتیجه محصول کمتری تولید میشود. نقش دیگر میانهها، ایجاد تنوع در محصول است که نتیجهٔ پیرایش متفاوت رنای پیک است. با اینکه در بعضی ژنها چسبیدن رونوشتهای بیانه یک ژن، به طور منظم و یکنواخت انجام میشود، در بعضی دیگر از ژنها، چسبیدن رونوشتهای بیانه به صورت تصادفی انجام میشود (شکل زیر). پیرایشهای متفاوت از یک ژن منجر به ساخته شدن رناهای مختلف میشود که میتواند پلی پپتیدهای متفاوتی را ایجاد کند. در پیرایش حتی ممکن است بخشهای بیانه یک رونوشت به بخشهایی از بیانههای رونوشت دیگر متصل شود و بر گوناگونی محصول اضافه کند. نقش دیگری که برای میانهها در نظر میگیرند، کاهش آسیبهای مؤثر به دِنا است زیرا برخی آسیبها ممکن است در محل میانهها رخ دهند که با حذف آنها، آسیبها اثری نخواهند داشت.
